Útdrættir úr 3.A Hluta. Málstofa um Efnaumhverfi Íslendinga.

Mataræði Íslendinga

Inga Þórsdóttir prófessor

Rannsóknastofa í næringarfræði

Matvæla- og næringarfræðideild Heilbrigðisvísindasviðs H.Í. og Landspítala

Fjallað verður um mataræði Íslendinga og helstu rannsóknir þar að lútandi. Meðal annars verður greint verður frá störfum Rannsóknastofu í næringarfræði sem beinast að mataræði, næringu og heilsu fólks á mismunandi aldri. Einnig verður lýst vinnu að leiðbeiningum og stefnu um næringu þungaðra kvenna, næringu barna og foreldra og næringu aldraðra o.fl. hér á landi og í nágrannalöndunum, sem m.a. byggja á nýlegum íslenskum rannsóknum. Sagt verður frá samstarfi við m.a. Lýðheilsustöð og hvernig samstaðan og rannsóknirnar hafa áhrif á mataræði Íslendinga, með stuðningi í alþjóðlegu vísinda- og fræðasamfélagi, og fyrir tilstilli íslenskra og erlendra samkeppnissjóða. Greint verður frá því hvernig vísindastarf, rannsóknir og forvarnir á mataræði Íslendinga og heilsu, er verðmæta- og atvinnuskapandi.

 Snefilsteinefni

Laufey Steingrímsdóttir

Prófessor LBHÍ, gestaprófessor Matvæla- og næringarfræðideild HÍ

Eins og heiti þeirra gefur til kynna fyrirfinnast snefilsteinefni í afar litlu magni í mannslíkamanum. Vægi þeirra fyrir heilsu er þó engan veginn í samræmi við þetta litla magn, og er skortur á sumum þessara efna bæði útbreiddur og alvarlegur lýðheilsuvandi. Nægir þar að nefna járn og joð en járnskortur er algengasta form næringarskorts í heiminum og skortur á joði er víða landlægur og telst algengasta orsök þroskahömlunar sem koma má í veg fyrir með skipulögðum forvörnum. Ófullnægjandi næring sem tengist öðrum snefilsteinefnum er einnig þekkt, þótt afleiðingar séu ekki ævinlega jafn augljósar.  Í fyrirlestrinum verður fjallað um íslenskar næringarrannsóknir á snefilefnum og snefilefnabúskap, sem hafa hingað til fyrst og fremst beinst að járni, joði og seleni, og leiðir til að bæta næringu helstu áhættuhópa á Íslandi.

Snefilsteinefnin eiga flest það sammerkt að þau geta valdið eitrun í stórum skömmtum, auk þess sem bilið milli þarfar og efri marka neyslu er óvenju stutt. Eitranir má þó oftast rekja til ofneyslu fæðubótarefna frekar en fæðu. Alvarleg járneitrun getur til dæmis átt sér stað meðal ungra barna sem komast í venjulegar járntöflur. Eins einkennir mörg snefilsteinefni að magn þeirra í fæðu er mjög háð styrk þeirra í jarðvegi, jarðvegsgerð, áburðarnotkun eða fóðrun búpenings. Það á m.a. við um selen og joð, sem geta margfaldast í fæðu allt eftir aðstæðum á hverjum stað. Fæðuval einstaklingsins ræður því ekki ævinlega um neyslu þessara efna, heldur fremur upprunasvæði fæðunnar og hvernig fóðrun mjólkurkúa og sláturdýra er háttað, auk íblöndunar næringarefna í fæðu. Joðbætt salt og járnbætt hveiti og korn eru dæmi um lýðheilsuaðgerðir til að bæta næringu og koma í veg fyrir skort. Hér á landi hefur markviss lýðheilsuaðgerð til að bæta járnbúskap ungra barna skilað góðum árangri. Hins vegar hefur ekki verið talin þörf á að joðbæta fæðu á Íslandi hingað til, enda var joðneysla hér með mesta móti. Sú afstaða krefst nú endurskoðunar í ljósi nýrra rannsókna á joðhag ungra íslenskra stúlkna.

Efnainnihald íslenskra matvæla

Ólafur Reykdal

Matís, ehf.

Hér á landi er rekinn gagnagrunnur um efnainnihald matvæla (íslenski gagnagrunnurinn um efnainnihald matvæla eða ÍSGEM). Matís ohf sér um rekstur grunnsins og veitir almenningi og atvinnulífi upplýsingar um efnainnihald matvæla. Matís hefur nú sett upp upplýsingaveitu um efni í matvælum á vefsíðu sinni, www.matis.is. Þar er hægt að finna allt það helsta sem fólk þarf á að halda um efnainnihald matvæla. Einnig hefur verið þróað forrit til að auðvelda nýtingu gagnanna og er það á www.hvaderimatnum.is. Á síðustu árum hafa Íslendingar tekið þátt í evrópsku öndvegisneti um næringargagnagrunna. Nú er unnið að því að samhafa íslenska gagnagrunninn evrópskum gagnagrunnum samkvæmt nýjum stöðlum.

Á íslenskum markaði er mikill fjöldi matvæla og efnainnihald þeirra er engan veginn þekkt til hlítar. Í ÍSGEM gagnagrunninum eru nú 1200 tegundir matvæla, bæði innlend framleiðsla og innflutt matvæli en lítið af matreiddum afurðum. Á síðustu árum hafa orðið grundvallarbreytingar á nokkrum efnisþáttum í matvælum á íslenskum markaði. Fituinnihald hefur lækkað í sumum unnum matvörum. Stórlega hefur dregið úr magni trans-fitusýra í matvælum á íslenskum markaði. Ljóst er að tekist hefur að þróa matvæli eins og kex og smjörlíki án trans-fitusýra. Dregið hefur úr notkun fiskimjöls í fóður sláturdýra og það hefur leitt til þess að minna greinist af löngum ómega-3 fitusýrum í svína- og fuglaafurðum. Aftur á móti er mikið af löngum ómega-3 fitusýrum í eldisfiski. Meira úrval er nú af trefjaríkum afurðum en áður var. Fáeinar afurðir eru mjög auðugar af A- og D-vítamínum og má þá fyrst og fremst nefna lýsi og afurðir úr lifur sláturdýra. Til þess að hægt sé að veita áreiðanlegar upplýsingar um efnainnihald matvæla þarf stöðugt að uppfæra ÍSGEM-gagnagrunninn og gera nauðsynlegar efnamælingar.

Matvælaeftirlit á Íslandi

Jón Gíslason

Á síðustu árum hafa orðið breytingar á matvælaeftirliti hér á landi, þ.m.t. eftirliti með fóðri, dýraheilbrigði og plöntuheilbrigði. Eitt ráðuneyti fer nú með yfirstjórn mála í stað þriggja áður og ein stofnun, Matvælastofnun (MAST), hefur tekið yfir verkefni nokkurra stofnana. MAST fer með eftirlit í frumframleiðslu, í sláturhúsum, kjötvinnslum þeim tengdum, sér um eftirlit með fóðri og plöntuheilbrigði, eftirlit með sjávarafurðum í samvinnu við sjálfstætt starfandi skoðunarstofur, hefur yfirumsjón með matvælaeftirliti á vegum sveitarfélaganna og sér um inn- og útflutningseftirlit.

Matvælaeftirlit byggir á þeirri löggjöf sem í gildi er á hverjum tíma. Það er sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið (SLR) sem fer með stjórn matvælalöggjafar, en SLR og MAST hafa náið samstarf á því sviði. Meginmarkmið löggjafar og eftirlits er að stuðla að öryggi matvæla og að neytendur fái réttar og greinargóðar upplýsingar um samsetningu og uppruna þeirra, geymsluþol, efnasamsetningu, þar með talið næringargildi, auk upplýsinga um rétta meðhöndlun og geymslu.

Alþingi hefur nú til afgreiðslu frumvarp sem mun leiða til breytinga á íslenskri matvælalöggjöf verði það samþykkt og sem getur leitt til enn frekari breytinga á skipan matvælaeftirlits. Nær öll matvælalöggjöf verður þá byggð á EES-reglum, með undantekningum þó fyrir dýra- og plöntuheilbrigði, og gerðar verða miklar kröfur um ábyrgð matvælaframleiðenda, til opinbers eftirlits og hollustuhátta við meðferð matvæla.

Eiturefni í íslenskum matvælum & umhverfi

 Helga Gunnlaugsdóttir, Matís, ehf.

Óæskileg efni eru mýmörg í umhverfinu og matvælum. Þessi efni geta haft neikvæð áhrif á lífríkið og heilsu manna . Áhrif þeirra er í beinu sambandi við styrk í umhverfinu og matvælum. Óæskileg efni í matvælum eru kölluð aðskotaefni en það eru efni sem berast í matvæli eða myndast í þeim og breyta eiginleikum, samsetningu, gæði og hollustu þeirra. Í þessum fyrirlestri verður fjallað um helstu flokka aðskotaefna í matvælum, hvaðan þau koma, hver þeirra safnast helst fyrir í umhverfinu, hver þeirra leita upp fæðukeðjuna og hvers vegna. Einnig verður fjallað um stöðuna í dag er varðar magn aðskotaefna í matvælum, forvarnir og framtíðarsýn.

Sýkla- og hormónalyf í íslenskum matvælum

Sigurður Örn Hansson 

Hormónalyf eru notuð í búfjáreldi til að bæta fóðurnýtingu og auka vaxtarhraða eldisdýra og eru þau þá sett í töfluformi undir húð gripanna, einkum nautgripa. Notkun hormónalyfja í þessum tilgangi hefur aldrei verið heimil hér á landi og í löggjöf hafa verið skýr ákvæði um bann við slíkri notkun.

Sýklalyf eru notuð bæði til vaxtarauka og til lækninga. Þegar sýklayf eru notuð til vaxtarauka er þeim blandað í fóður eldisdýra. Slík notkun sýklalyfja hefur alla tíð verið bönnuð hér á landi. Sýklalyf sem notuð eru til lækninga þurfa markaðsleyfi og fá einungis slíkt leyfi hafi útskolunartími lyfsins verið ákvarðaður. Öll sýklalyf eru lyfseðilskyld og dýralæknar mega einungis ávísa þeim hafi þeir greint sjúkdóminn í viðkomandi dýri eða hjörð. Undantekning frá þessu er meðhöndlun á unglömbum á sauðburði, en þá getur yfirdýralæknir, við sérstakar  kringumstæður, veitt dýralæknum undanþágu til að ávísa sýklalyfjum án undangenginnar sjúkdómsgreiningar.

Skipulegt eftirlit hefur verið með sýkla- og hormónalyfjum í íslenskum búfjárafurðum frá árinu 1989. Aldrei hefur orðið vart ólöglegrar notkunar hormónalyfja og sýklalyf hafa örsjaldan greinst yfir mörkum Krafist er opinberra vottorða með innfluttu kjöti um að það sé ekki af dýrum sem hafa fengið vaxtaraukandi efni.

Útdrættir úr 3.B Hluta. Málstofa um Framleiðslu og Þróun á Íslandi.

Hörður G. Kristinsson

Sviðstjóri, Líftækni og lífefnasvið Matís 

Mikill áhugi er á náttúrulegum lífvirkum efnum bæði sem fæðubótarefnum og íblöndunarefnum í matvæli. Þessi efni hafa sum sýnt mikla virkni og getu til að hugsanlega vinna gegn ýmsum kvillum og sjúkdómum. Þróunarferill slíkra vara getur verið tímafrekur og kostnaðarsamur, en á móti getur uppskeran verið mikil þar sem lífvirk efni með vel skilgreinda virkni eru afar verðmæt. Ísland er mjög auðugt af auðlindum sem geyma mikið af lífefnum og lífvirkum efnum, og eru möguleikar landsins miklir þegar kemur að framleiðslu og sölu þessarra afurða.  Matís ohf er með mjög öflugt rannsóknar og þróunarstarf á sviði lífvirkra efna, bæði á vinnslu og einangrun þeirra með hjálp líftækni, og eiginleikum efnanna. Þessi rannsóknarvinna er unnin í nánu samstarfi við atvinnulífið og háskóla á Íslandi sem og erlendum aðilum. Sérstök áhersla er lögð á að finna, einangra og skilgreina náttúruleg, lífvirk efni sem hafa heilsubætandi áhrif og geta aukið stöðugleika matvæla. Markmiðið er að innan fárra ára mun þessi þróunarvinna skila sér í arðbærum afurðum á alþjóðlegum mörkuðum. Í erindinu verður fjallað um þá miklu möguleika sem eru til staðar í framleiðslu lífvirkra efna úr íslensku lífríki.  Farið verður yfir rannsóknar og þróunarvinnu sem nú á sér stað, verðmætaaukningu og markað efnanna.

Virk lyfjaefni úr íslensku lífríki

Elín Soffía Ólafsdóttir

Lyfjafræðideild, Heilbrigðisvísindasvið Háskóla Íslands

Lyf eru lífsnauðsynlegur þáttur í daglegu lífi margra. Sífellt koma á markað ný og betri lyf. Plöntur, örverur og sjávardýr eru öflugar efnaverksmiðjur og framleiða ógrynni af efnasamböndum sem sum hafa reynst gagnleg lyfjaefni s.s. morfín, penicillin og galantamín. U.þ.b. þriðjungur allrar virkra lyfjaefna má rekja til lífríkis jarðar og leitin að nýjum lyfjasprotum heldur áfram. Lífríki Íslands bæði ofan og neðan sjávar er sérstakt og hefur þróast við einstakar aðstæður. Blómplöntur eru ekki tegundamargar á Íslandi en lágplöntur, fléttur og sveppir þeim mun fjölbreyttari og lífríki sjávar lítt rannsakaður. Rannsóknarhópur í lyfja- og efnafræði náttúruefna við Lyfjafræðideild Háskóla Íslands ásamt samstarfsaðilum á Íslandi og erlendis, stundar rannsóknir á lífvirkum efnasamböndum úr íslensku lífríki sem aðallega snúast um rannsóknir á efnum úr fléttum, jöfnum og soppmosum, en rannsóknir á sjávardýrum eru að hefjast. Fléttur framleiða svokölluð fléttuefni sem hafa sýnt hemjandi verkun á krabbameinsfrumur í in vitro rækt. Fjölsykrur úr fléttum m.a. fjallgrösum hafa sýnt lífvirkni á ýmsa þætti ónæmiskerfisins in vitro. Lýkópódíum alkalóíðar einangraðir úr jöfnum hafa sýnt andkólínesterasavirkni in vitro og samband á milli byggingar og verkunar á ensímið könnuð in silico í tölvuhermilíkani. Soppmosar eru frumstæðir mosar sem innihalda olíudropa með áhugaverðum efnasamböndum sem hafa sýnt verkun gegn malaríufrumdýrinu og einnig gegn krabbameinsfrumum in vitro. Unnið er að frekari skilgreiningu á verkun þessara lífvirku efnasambanda sem einangruð eru úr íslensku lífríki, en til þess að skeru úr um hvort þau eru nothæfir lyfjasprotar þarf að kanna virkni efnanna in vivo í dýralíkönum.

Erfðatækni í landbúnaði

Einar Mäntylä, Ph.D. 

Maðurinn hefur stundað meðvitað og ómeðvitað kynbætur frá upphafi jarðræktar og landbúnaðar, eins og fjölbreytileiki húsdýra og plöntutegunda ber með sér. Langflestar nytjajurtir s.s. grænmeti hafa verið kynbættar með víxlunum, gamma geislum eða stökkbreytandi efnum. Í fæstum tilvikum er vitað hvernig eða hversu oft erfðaefnið stökkbreyttist í kynbótaferlinu. Með tilkomu sameindalíffræðinnar er unnt að einangra einstök gen ákvarðandi fyrir einhvern þann eiginleika sem  sóst er eftir og nýta til kynbóta. Meðal eiginleika sem nýttir voru til kynbóta með þessarri tækni eru aukið skordýraþol nytjaplanta og bætt viðnám plantna við plöntusjúkdómum, og þurrki. Unnið hefur verið að bættu næringargildi afurða til að fyrirbyggja næringarskort og bæta lýðheilsu einkum með þróunarlönd í huga.

Árið 2008 voru 13.3 milljón bænda sem ræktuðu nytjajurtir kynbættar með erfðatækni í 25 löndum á um 8% af öllu ræktunarlandi heims. Þar af eru 90% eru efnalitlir bændur í þróunarlöndunum.

Erfðabreytt matvæli hafa breyst úr því að vera tæknilegur áfangi í kynbótum í það að verða að stórpólitískt bitbein þar sem heimsálfur og hagsmunahópar takast á innbyrðis og erfitt fyrir almenning að kynna sér málin. Erfðabreytt matvæli eiga ýmist að bjarga heiminum eða vera endalok hans. Farið verður yfir mismunandi sjónarmið í málinu. Auk matvæla og fóðurs er plöntulíftækni beitt við lyfja- og læknisrannsóknir, þróun lífeldsneytis og mengunarvarna.

Hér á landi hefur þróunin verið í átt að lífefnaframleiðslu til útflutnings og vinnslu afurða til  líf- og læknisfræðilegra rannsókna, frekar en matvælaframleiðslu.

Jarð- og ylrækt

Garðyrkjuráðunautur Bændasamtaka Íslands 

Garðyrkju á Íslandi má skipta í eftirfarandi meginflokka:

 

• Útiræktað grænmeti og kartöflur, ylræktað grænmeti, sveppir, afskorin blóm, pottaplöntur, garðblóm, og trjáplöntur.
• Hnattstaða landsins og landfræðileg einangrun gera Ísland fljótt á litið ekki kjörland garðyrkju.  En einmitt það ásamt auðlindum þess skapa landinu sérstöðu sem garðyrkjulandi.
• Norðlæg lega og einangrun þýðir að hér er fátt innlendra meindýra og sjúkdóma á gróðri auk þess sem illgresisflóran er takmarkaðri hér en t.d. á hliðstæðri breiddargráðu í Evrópu.
• Hlýjir hafstraumar sem koma sunnan að landinu gefa okkur síðan hærra hitastig en eðlilegt er miðað við breiddargráðu.
• Grænmetisneysla á Íslandi hefur aukist mikið síðasta áratug samhliða auknu framboði innlendrar framleiðslu. Af fersku grænmeti er um þriðjungur þess innlendur.

 

Af hverju ætti að auka neyslu grænmetis?

 

1.  
   1. Grænmeti hefur lága orkuþéttni (hitaeiningar/gr).
   2. Grænmeti inniheldur ríkulegt magn af trefjum, fólasíni, andoxunarefnum eins og C- og E-vítamínum, karótenóíðum og flavenóíðum auk plöntuestrógena og annara plöntuefna.
   3.  Grænmeti gefur einnig steinefni s.s. kalíum, magnesíum.

 

Kannanir leiða í ljós að ungir neytendur, neyta minna af grænmeti en aðrir, en jafnframt að neysla hollustu mótist í æsku. Leggja ætti sérstaka áherslu á að auka neyslu þessa hóps með t.d. fræðslu, kynningu og auðveldari aðgangi að vörunni. Aukinn fjölbreytni er nauðsynleg bæði frá lystaukandi sjónarmiði og næringarfræðilegu.

Fiskeldi og Omega-3

Jón Árnason, Matís, ehf.

 

 

Framboð á veiddum fiski í heiminum hefur staði í stað eða minnkað undan farin ár. Öll aukning í fiskframboði hefur verið og mun í fyrirsjáanlegri framtíð verða frá fiskeldi. Fiskneysla er talin mikilvæg vegna æskilegrar próteingerðar fisks svo og innihalds af  n - 3 fitusýrum. Auk þess er fiskur mikilvæg uppspretta steinefna og vítamína. Innihald n – 3 fitusýra í fiski er breytilegt og er það meðal annars háð fituinnihaldi í fiskinum. Að auki markast samsetning fitunnar af þeirri næringu sem fiskurinn fær, vegna þess að samsetning fiskfitunnar endurspeglar fituinnihald næringarinnar sem hann tekur til sín. Til þess að mæta þörfum fyrir fjölómettaðar fitusýrur skiptir því mái hvaða fisks er neytt. Eldi á fiski, einkum feitra fisk tegunda, gefur einstaka möguleika á að stjórna fitusýru samsetningu afurðanna í gegnum það fóður sem notað er í eldinu. Hver er líkleg þróun í þeim efnum miðað við breytt framboð á fiski og í ljósi aðgengilegs fóðurs? Er mótsögn fólgin í því að framleiða heilbrigð matvæli og sjálfbærni framleiðslunnar?

 

 

 

Bláa Lónið – Heilsulandið Ísland

Ása Brynjólfsdóttir

Rannsókna- og þróunarstjóri Bláa Lónsins 

Bláa Lónið er gott dæmi um það hvernig má skapa verðmæti úr einstakri náttúruauðlind. Fjölþætt starfsemi Bláa Lónsins byggir á náttúruauðlindinni Bláa lóninu, einstökum lækningamætti jarðsjávarins og umhverfi hans. Rannsókna- og þróunarvinna hefur ávallt verið mikilvægur hluti af starfsemi fyrirtækisins og grunnurinn í verðmætasköpun þess. Mikil umræða á alþjóðavettvangi um umhverfismál og takmarkanir um losun gróðurhúsalofttegunda veitir fyrirtækjum sem nýta “grænar” orkulindir mikla möguleika. Ísland hefur einstakt  tækifæri  til að styrkja stöðu sína  á alþjóðavettvangi sem heilsuland. Til að það geti orðið er mikilvægt að vanda til verka við uppbyggingu innviða og þjónustuþróunar. Lykilatriði eru gæði og áhersla á sérstöðu hverrar þeirra innlendu náttúruauðlindar sem um ræðir hverju sinni.