Útdrættir úr 1. Hluta. Sjúkdómar.

Hreyfing: Við eldumst öll

Rannsókn  um áhrif líkams- og heilsuræktar á heilsu eldri aldurshópa

Janus Guðlaugsson, Guðrún Valgerður Ásgeirsdóttir, Sandra Jónasdóttir, Steinunn Leifsdóttir, Elísabet Kristjánsdóttir, Sigurður Örn Gunnarsson og Erlingur Jóhannsson.

Menntavísindasvið Háskóla Íslands - Rannsóknarstofa í íþrótta- og heilsufræðum að Laugarvatni  

 Inngangur: Fjöldi Íslendinga í aldurshópnum 70 ára og eldri á eftir að tvöfaldast á næstu 20–25 árum samkvæmt spá Hagstofu Íslands. Mikilvægt er að halda góðri heilsu, hvort sem það er til að geta búið lengur í heimahúsum eða til að njóta betur síðasta hluti æfiskeiðsins. Markmið: Markmið þessarar rannsóknar var/er að skoða áhrif 26 vikna íhlutunar í formi líkams- og heilsuræktarþjálfunar og hvetjandi fyrirlestra um næringu á heilsu eldri aldurshópa, greina langtímaáhrif markvissrar hreyfingar og þróa sjálfbæra líkams- og heilsuræktaraðferð. Aðferð og efniviður: Þátttakendur, 173 að tölu, voru annars vegar af höfuðborgarsvæðinu og hins vegar íbúar valdir af handahófi úr íbúaskrá Árborgar á Suðurlandi. Meðalaldur þátttakenda var 78 ár.

Niðurstöður: Að lokinni 26 vikna íhlutun voru helstu niðurstöður þær að þátttakendur í ÞH juku hreyfingu sína um 15,5% alla daga vikunnar, á virkum dögum um 19,9% og á helgardögum um 8,6%. ÞH léttist, ummál mittis minnkaði og líkamsþyngdarstuðull lækkaði. Fituvefur ÞH minnkaði, styrktur og vöðvamassi óx, gönguvegalengd í 6 mínútna gönguprófi jókst verulega og heilsutengd lífsgæði bötnuðu. Þá fækkaði einstaklingum með efnaskiptavillu um tæplega 20% í ÞH á þjálfunartíma. Hjá VHH varð neikvæð breyting á líkamsþyngdarstuðli á 26 vikna rannsóknartíma og dagleg hreyfing minnkaði marktækt. Umræður og lokaorð: Niðurstöður gefa til kynna að markviss hreyfing, blönduð þjálfun með áherslu á þol og styrk ásamt fræðslu um næringu skili mjög góðum árangri. Ávinningur þessarar rannsóknar er nú þegar margþættur, ekki síst vegna dýrmætra vísbendinga um fyrirbyggjandi aðgerðir og hvernig móta eigi áætlanir sem bæta lífsstíl og lífsgæði. Rannsóknin sýnir fram á að með einfaldri aðferð má ná fram jákvæðum og eftirsóknarverðum lífsstílsbreytingum.

Reykingar & lungnasjúkdómar

Þórarinn Gíslason, lungnalæknir

Án samanburðar eru reykingar sá þáttur lífsstíls sem er langsterkast tengdur lífslíkum og lífsgæðum. Síðustu áratugi hefur því stöðugt verið haldið á lofti (réttilega) að dregið hafi úr reykingingum á Íslandi, en þó hafa á sama tíma alþjóðlegar samanburðarrannsóknir sýnt að reykingar og ekki síst óbeinar reykingar hafa verið hér á landi hlutfallslega algengari, en í nálægum löndum. Það er óásættanlegt hve algengt er að íslenskir unglingar reykja og aðgengi þeirra að tóbaki í verslunum er án sýnilegs eftirlits.

Á Íslandi greinast 150-170 einstaklingar með lungnakrabbamein á ári – þrír á viku og hafa 93% þeirra reykt. Meðal annarra lungnasjúkdóma er Langvinn lungnateppa (LLT) samheiti yfir ýmsa teppusjúkdóma í lungum svo sem langvinna berkjubólgu  lungnaþembu. Um allan heim hefur algengi LLT vaxið mikið á undanförnum árum, fyrst meðal karla en síðar einnig meðal kvenna. LLT er lang oftast afleiðing reykinga. Segja má að megin starf heilbrigðisstarfsmanna sem vinna á lungnadeild Landspítalans tengist LLT og afleiðingum reykinga. Slíkir sjúklingar þurfa endurteknar sjúkrahúsinnlagnir, oft langtíma sjúkrahúsmeðferð en sammerkt LLT sjúklingum er yfirleitt að þeir koma seint til greiningar og meðferðar innan heilbrigðiskerfisins. – Visst andvaraleysi er til staðar í heilbrigðiskerfinu – og meðan að dregið hefur úr fjölmörgum langvinnum sjúkdómum hefur algengi LLT farið vaxandi í hinum vestræna heimi.

Á Íslandi tókum nýverið þátt í alheimskönnun á algengi og alvarleika LLT (burden of obstructive lung disease) og kom ma í ljós að meðal níu fyrstu þátttöku þjóðanna höfðu íslenskar konur oftast reykt (Buist SA et al Lancet 2007:741-50). Sérstakur samanburður á Reykjavík og Bergen leiddi í ljós að LLT kostar 1.2% af heildarútgjöldum til heilbrigðismála á Íslandi og fer sá kostnaður vaxandi (Nielsen R et al. Eur Respir J. 2009 Oct;34(4):850-7). Jafnframt hefur þessi rannsókn sýnt að LLT er ekki einangrað lungna fyrirbæri  heldur eru LLT sjúklingar oftar með aðra sjúkdóma svo sem hjartasúkdóma og sykursýki (Margretardottir OB et al COPD 2009;6(4):250-5, og Thorleifsson SJ et al Respir Med. 2009;103(10):1548-53).

Vísindi, heilsa og lífsstíll 

Þórólfur Þórlindsson

Tengsl vísinda og rannsókna við heilsueflingu og forvarnir eru margþætt og flókin.  Rannsóknir leggja ekki aðeins grunn að þekkingu okkar á heilsu og sjúkdómum, þau hjálpa okkur einnig að vinna með áhættuþætti, þróa forvarnarverkefni og leggja mat á árangur þeirra. Vísindin upplýsa okkur um það hvaða leiðir eru vænlegar til þess að hafa áhrif á hegðun okkar. Þau hjálpa okkur til þess að leggja mat á það hvaða þættir í umhverfi okkar stuðla að heilbrigðum lífsstíl og hvaða þættir ýta undir óheilbrigðar lífsvenjur. Þannig er vísindaleg þekking notuð til þess að stuðla að hollum og óhollum neysluvenjum. Í þessum fyrirlestri er fjallað um tengsl vísinda við heilsueflingu og forvarnir með sérstöku tilliti til íslenskra aðstæðna. Fjallað er um þátt vísindamanna í stefnumótun og tengsl þeirra við hagsmunaaðila og starf á vettvangi. Þá er vikið að hlut frjálsra félagasamtaka, hagsmuna hópa, og opinbera  aðila í forvörnum og heilsueflingu. Að lokum er reynt að draga fram atriði sem gætu ráðið úrslitum um framvindu heilsueflingar og forvarna á Íslandi.

 Streita, geðheilsa og lífstíll

Högni Óskarsson geðlæknir

Þjóð gegn þunglyndi, formaður, Landlæknisembættið 

Mín geðheilsa – hvað get ég gert?

Geðraskanir eru ekki einungis vandamál nútímans, þær hafa ætíð fylgt manninum, eins og heimildir sýna.

Algengustu geðraskanir eru kvíðaraskanir, þunglyndi og fíknsjúkdómar. Sjaldgæfari eru t.d. geðhvörf og geðklofi. Erfðaþættir vega þungt í tilurð þessara sjúkdóma, þó eru þeir ekki alltaf nauðsynlegur undanfari. Umhverfisþættir, í formi uppeldisaðstæðna, áfalla, mataræðis, eituráhrifa eða lífsstíls hafa áhrif, ekki bara á tilurð, heldur líka á þróun og bata. Hér verður sérstaklega fjallað um streitu sem sérstakt fyrirbæri,  en líka sem orsakavald sumra geðraskana og fylgikvilla þeirra. Langvarandi streita skaðar líkamlega, andlega og félagslega heilsu. Hún er vangreind og vanmeðhöndluð. Oft er gripið seint í taumana og þá reynt að leysa málið með lyfjum. Oft nauðsynlegt, en það má ekki gleyma því að streitan  sprettur upp úr lífsstílsvanda, vegna persónulegra eða almennra áfalla í samfélaginu, vegna fátæktar eða  atvinnumissis svo fátt eitt sé nefnt. Meðferðarúrræðin eiga að taka mið af þessu, með áfallaúrvinnslu, ráðgjöf um skynsamlegt líferni í og utan vinnu, spennu-og kvíðastjórnun, greiningu og stjórnun neikvæðra hugsana, og með fæðuráðgjöf m.t.t. þess sem er vitað um þörf heilans fyrir ákveðin snefilefni, fitusýrur og proteinsambönd.

Þessi úrræði nýtast einnig vel í meðferð annarra geðraskana.

Aukaverkanir lyfja

Magnús Karl Magnússon, MD

Prófessor í lyfja- og eiturefnafræði, læknadeild, Háskóli Íslands

Við lyfjameðferð er vert að hafa í huga að öllum virkum lyfjum geta fylgt aukaverkanir. Slíkar aukaverkanir lyfja eru stundum skilgreindar sem allar verkanir sem fram koma hjá sjúklingum umfram þá verkun (lyfhrif), sem sóst er eftir til lækninga hverju sinni. 

Í fyrirlestrinum verður farið yfir skilgreiningar, helstu tegundir og flokka aukaverkana, skráningu aukaverkana, og áhættuþætti fyrir myndun þeirra. Einnig verður rætt um samband þeirra lyfhrifa sem sóst er eftir og óæslilegrar aukaverkunar og hvort og hvernig megi aðskilja þessa þætti í lyfjameðferð. Að lokum verður einnig fjallað um þá hópa sjúklinga sem helst eru útsettir fyrir aukaverkun lyfja.

Tannheilsa og forvarnir

Sigfús Þór Eliasson 

Prófessor, Tannlæknadeild Háskóla Íslands

Tannheilsa hefur verið olnbogabarn í íslensku heilbrigðiskerfi. Í grannlöndunum, einkum á hinum norðurlöndunum, er tannheilsu gert hærra undir höfði.

Á undanförnum árum hefur samband tannheilsu og almennrar heilsu verið að koma betur í ljós. Langflestar rannsóknir hafa beinst að tengslum langvarandi tannvegssýkinga og hjarta og æðasjúkdóma. Einnig hafa rökstudd tengsl við aðra sjúkdóma verið nefnd. Þá eru  munnsjúkdómar oft fylgifiskur annarra sjúkdóma auk þess sem mörg lyf hafa áhrif í munnholi.

Tannsýkla er hvítleit bakteríuskán sem myndast á tönnum og tannholdi og veldur tannátu og tannvegssjúkdómum. Tannáta myndast þegar sýrumyndandi sýklar gerja sykurinn í fæðinu yfir í sýru sem leysir smám saman glerunginn þannig að hola myndast, meðan eiturefni úr tannsýklunni valda tannholdsbólgu og niðurbroti á bandvef og kjálkabeini.

Tannátutíðni hefur lækkað verulega hér á landi og var tannátu stuðullinn DMFT fyrir 12 ára börn 6.6 árið 1986, 3.4 árið 1991, 1.5 árið 1996 en 2.1 árið 2005. Þessi þróun virðist því hafa stöðvast og er tannátutíðnin nú helmingi hærri hér en í grannlöndunum. Glerungseyðing er nýlegt tannvandamál sem tengist oftast súrum drykkjum. Mældist þriðjungur 15 ára unglinga með glerungseyðingu í nýlegri Munnís rannsókn.