Útdrættir úr 1. Hluta. Sjúkdómar.

Offita Barna

Erlingur Jóhannsson prófessor 

Íþrótta-, tómstunda- og þroskaþjálfadeild, Menntavísindasvið, Háskóla Íslands

Heilsufarsvandamál sem tengjast lifnaðarháttum fólks hafa aukist á undanförnum áratugum. Vandamálið er samþætt en ofþyngd, hreyfingarleysi og óhollt mataræði eiga þar stóran þátt. Ofþyngd og offita meðal barna og unglinga hefur aukist mikið á undnaförnum árum og árið 2004 stríddu í kringum 33% eða u.þ.b. 25 milljónir barna og unglinga við ofþyngd eða offitu í Bandaríkjunum. Íslenskar rannsóknir sýna að ofþyngd og offita hefur aukist umtalsvert á síðustu árum. Rannsókn á þróun ofþyngdar og offitu meðal níu ára barna í Reykjavík á árunum 1938-1998 sýndi fjórfalda aukningu á þessu tímabili (Briem 1998). Nýlegar íslenskar rannsóknir sýna að u.þ.b. 20% íslenskra barna eru of þung og um 5% eru of feit. Börn og unglingar sem eru of feit hættir einnig til að vera of feit þegar komið er fram á fullorðinsárin og eiga þau því á hættu að þróa með sér sjúkdóma tengda óæskilegri líkamsþyngd (Jóhannsson et.al. 2006). Þó tíðni ofþyngdar og offitu ungra barna í Evrópu hafi ekki enn náð sama hlutfalli og í Bandaríkjunum er engu að síður mikilvægt að fylgjast með hreyfimynstri og matarvenjum þeirra svo hægt sé að bregðast við á réttan hátt. Mikilvægt er að vekja börn og foreldra til meðvitundar um heilsusamlegan lífsstíl strax á leikskóla aldri.

   

Offita fullorðinna og sykursýki

Prófessor Gunnar Sigurðsson 

Hóprannsóknir Hjartaverndar sýna að Íslendingar hafa þyngst á síðastliðnum 25 árum sem nemur að meðaltali um 8 kg hjá miðaldra fólki. Meira en 20% eiga við offitu að stríða (líkamsþyngdarstuðull meira en 30), helmingi fleiri en fyrir aldarfjórðungi. Offita er nú algengari á Íslandi en í flestum Evrópulöndum. Þessi breyting á holdafari á sinn þátt í því að tíðni sykursýki af tegund 2 (fullorðinssykursýki) hefur tvöfaldast meðal íslenskra karla og aukist um meira en 50% meðal kvenna á sama tíma. Fjöldi kvenna á Íslandi með meðgöngusykursýki hefur margfaldast á síðustu árum. Einstaklingar með ættarsögu um sykursýki ættu því sérstaklega að fylgjast með þyngd sinni og ástunda hreyfingu.

Hvað er til ráða?; rannsóknir benda til að litlar breytingar á atferli fólks þurfi til að koma í veg fyrir frekari þyngdaraukningu þar sem verulega meira átak þurfi til að viðhalda því sem ávinnst með megrunarátaki. Samstillt átak einstaklinga og þjóðfélagsins þarf til að hindra frekari aukningu þessa offitufaraldurs á Íslandi með því að stuðla að:

•  Auknu framboði og betri merkingu á hollum og orkuminni fæðutegundum.
• Aukinni hreyfingu í daglegu lífi fólks, í skólastarfi og í frístundum.

  

Hjarta- og Æðarsjúkdómar

Thor Aspelund Ph.D.

Hjartavernd, Háskóli Íslands

Hér verður fjallað um hjartasjúkdóma og ótímabær dauðsföll vegna hjarta- og æðasjúkdóma á Íslandi.  Stuðst er við skilgreiningar frá Hagstofu Íslands.  Dauðsfall er ótímabært ef aldur við dauða er lægri en 75.  Dánarorsakir eru flokkaðar skv. kerfi ICD-10 (International classification of diseases):  blóðþurrðar hjartasjúkdómar (I20-I25) og heilaæðasjúkdómar (I60-I69). Til hliðsjónar er einnig fjallað um hjartasjúkdóma hjá 25-74 ára sem ekki leiða til dauða. Staðfestur hjartasjúkdómur telst einn af atburðunum: kransæðastífla, kransæðavíkkun eða hjáveituaðgerð (skv. skráningu Hjartaverndar og Landspítala).

Hjartavernd landssamtök hjarta-  og æðaverndarfélaga á Íslandi var stofnuð 1964. Markmiðið með stofnuninni var að berjast gegn ört vaxandi tíðni hjarta- og æðasjúkdóma.  Skipulögð innköllun á íbúum höfuðborgarsvæðisins hófst 1967 með Hóprannsókn Hjartaverndar. Á rúmlega 40 árum hefur Hjartavernd með Hóprannsókninni og fleiri rannsóknum á almennu þýði safnað saman og birt niðurstöður um þróun áhættuþátta og algengi hjarta- og æðasjúkdóma.  Yfirlit um niðurstöður hafa verið gefnar út í Handbók Hjartaverndar á www.hjarta.is.

Tíðni ótímabærra dauðsfalla vegna hjarta- og æðasjúkdóma og tíðni kransæðastíflu hefur lækkað jafnt og þétt milli 1981 og 2006 og heldur áfram að lækka.   Lækkun tíðni kransæðastíflu er um 65% og lækkun ótímabærra dauðsfalla vegna hjartasjúkdóma 80%.  Þróunin hefur verið aðeins hraðari en í löndunum í kringum okkur (Svíþjóð sama tímabil: 74% lækkun dauðsfalla vegna hjartasjúkdóma).  Samkvæmt samanburðarskýrslum frá European Heart Network er dánartíðni á Íslandi vegna hjarta- og æðasjúkdóma nú með því lægsta í Evrópu.

Lækkun dauðsfalla vegna hjartasjúkdóma á Íslandi hefur verið skýrð með IMPACT líkaninu þannig að hagstæð þróun áhættuþátta skýrir um 75% af lækkuninni og árangursríkari meðferða á hjartadeildum spítalana um 25%. 

 

Heilabilun: Lífsstíll og forvarnir

Björn Einarsson öldrunarlæknir

aðst. yfirlæknir Minnismóttöku Landakotsspítala LSH

Heilabilun mun aukast ört á næstu árum. Í vestrænum ríkjum mun fjöldi heilabilaðara sjúklinga þrefaldast fram til ársins 2050. Lyfjameðferð getur aðeins bætt einkenni takmarkað, en lyf sem seinnka framgangi heilabilunar láta á sér standa. Forvarnir koma því til með að skipta sköpum í meðferð gegn og við heilabilun. Heilabilun er heilkenni, þar sem vitræn skerðing veldur færnis og sjálfsbjargar skerðingu, þannig að viðkomandi þarf utan að komandi aðstoð við daglegar athafnir. Heilabilun eykst með aldrinum, en aðalorsakir heilabilunar er Alzheimers sjúkdómur og æðavitglöp (þ.e.vegna heilablóðfalla og heilaæðasjúkdóma). Þessir sjúkdómar fara oftar saman en áður var talið, í sömu einstaklingum. Greinilegt er að samband er milli þessara sjúkdóma og er farið er að tala um blandaða heilabilun. Áhættuþættir æðakölkunar eru ekki eingöngu áhættuþættir fyrir æðavitglöp, þ.e. eftir meiriháttar heilablóðföll, fjöldrepa æðavitlglöp og innanbarkar-æðavitglöp, heldur einnig fyrir Alzheimers sjúkdóm. Meðferð hás blóðþrýstings, sykursýki, hárra blóðfitna, ofitu og reykinga seinkar tilkomu heilabilunar án tilltits til hvor sjúkdómanna sem liggur að baki. Sama gildir um forvarnir aðrar, vitræn virkni, líkamsþjálfun og félagsleg virkni, mataræði og meðhöndlun þunglyndis.

 

Krabbamein 

 Jón Gunnar Jónasson  

prófessor og yfirlæknir 

Krabbamein eru illkynja æxli sem geta átt uppruna sinn í nánast öllum vefjum líkamans og flokkast bæði eftir vefjaútliti og eftir staðsetningu. Þau vaxa stjórnlítið eða stjórnlaust með fjölgun frumna og tilhneigingu til að virða ekki eðlileg mörk heldur vaxa inn í aðlæga vefi, inn í æðar og geta myndað meinvörp í eitlum eða fjarlægum líffærum. Þetta m.a. skilur illkynja æxli frá góðkynja æxlum. Krabbameinsskrá Íslands heldur utan um öll krabbamein sem greinast á Íslandi og því er unnt að fá nákvæmar tölulegar upplýsingar um þessi mein hér á landi m.a. nýgengi og dánartíðni og meta í samhengi við erlendar upplýsingar. T.d. var magakrabbamein algengt hérlendis áður fyrr en mjög hefur dregið úr því meini. Skjaldkirtilskrabbamein eru hinsvegar óvanalega algeng á Íslandi en ástæða þess ekki ljós. Mikil aukning sortuæxla hefur komið fram á Norðurlöndum, einkum á Íslandi og mest er aukningin meðal ungs fólks.

Orsakir krabbameina tengjast erfðum og/eða umhverfisþáttum. Reykingar eru sterkasti þekkti umhverfisáhættuþátturinn, aðallega tengt lungnakrabbameini. Einnig eru áhættuþættir eins og mikil útsetning fyrir sólarljós og ljósabekkjanotkun, áfengisneysla, offita og hreyfingarleysi, geislun, ýmsar veirusýkingar, ýmis efnavara í efnaiðnaði o.fl. Þá er ótalin áhætta tengd mataræði, en erfiðlega hefur gengið að sanna bein tengsl mataræðis við myndun krabbameins.

 

Meltingarsjúkdómar: lífstíll og forvarnir

Bjarni Þjóðleifsson, Professor emeritus

Í vestrænum löndum hafa miklar sviptingar orðið í faraldsfræði margra sjúkdóma í meltingarfræðum seinustu 50-70 árin.

Alla seinustu öld voru sjúkdómar í efri meltingarvegi algengir eins og sár í maga og skeifugörn og svo magakrabbamein. Tíðni þessara sjúkdóma minnkaði hratt  á seinni helming aldarinnar en á sama tíma óx tíðni vélindabakflæðis og varð sem nýr faraldur. Það er nú ljóst að sýkillinn Helicobacter pylori var megin orsakavaldur magasjúkdómanna en hann smitast fyrst og fremst með menguðu vatni og voru um 75% íslendinga sýktir. Um miðja seinustu öld fengu íslendingar hreint vatn og sýkillinn hvarf þá hratt svo og sjúkdómarnir sem honum fylgdu.

Seinustu 3-4 áratugina hefur komið fram faraldur bólgusjúkdóma í þörmun  (Crohn´s sjúkdómur og colitis ulcerosa).  Orsakir eru ekki þekktar, en helstu tilgátur snúast um örveruflóru í meltingarvegi sem hefur breyttst og minnkað við vestræna lifnaðarhætti. Talið er að örverufæð (microbial deprivation syndrome) eigi stóran þátt í meingerð margra “nútíma” sjúkdóma eins og þarmabólgu, ofnæmis og asthma. Örverur og sýklar virðast leika lykilhlutverk í þroska ónæmiskerfis manna.

Tíðni skorpulifrar af völdum áfengis er margfalt lægri á Íslandi en í öðrum vestrænum löndum. Meginástæðan er talin vera lítil heildarneysla áfengis og öflugt forvarnarstarf.

  

Stoðkerfisvandamál og Beinvernd  

Dr Björn Guðbjörnsson

Rannsóknarstofa í gigtarsjúkdómum

Landspítali – Reykjavik

Sjúkdómar sem endurspegla röskun á vefjasamsetningu líkamans, s.s. offita og beinþynning, hafa komist í kastljós fjölmiðla. Stjórnun á samsetningu líkamans er flókið samspil, m.a. milli fituvefs, miðtaugakerfis (þ.e. heiladinguls) og beinmergsfruma, auk margra annarra þátta. Í þessu ljósi er rétt að benda á að fitufrumur og beinfrumur eru þroskaðar frá sömu stofnfrumu.

Í þessu erindi verður fjallað um samband lífstílssjúkdóma, m.a. offitu við sjúkdóma í stoðkerfi, en offita er sérstakur áhættuþáttur margra stoðkerfissjúkdóma. Tengsl eru á milli líkamsþyngdar og slitgigtarbreytinga í hnjáliðum, en líkamsþyngd er þó ekki sjálfstæður áhættuþáttur fyrir liðskemmdum m.t.t. framtíðarhorfa slitgigtarsjúklinga. Tengsl offitu við slitgigt í mjöðmum og höndum eru veikari. Hinsvegar, eru verkir frá baki og herðum oft tengdir ofþyngd.

Áður fyrr var offita talin vera sjálfstæður áhættuþáttur fyrir iktsýki, (rheumatoid arthritis (RA)). Seinni tíma rannsóknir sýna þó að þeir RA-sjúklingar sem eru þyngri virðast hafa mildari sjúkdóm ef horft er á fjölda og stærð úráta (liðskemmda). Í þessu sambandi er rétt að árétta að offituvandinn getur takmarkað meðferðarval. Hinsvegar eru reykingar sérstakur áhættuþáttur fyrir liðskemmdum og lélegri svörun meðferðar með svokölluðum líftæknilyfjum.

 Fituvefur framleiðir ýmis boðefni sem geta m.a. valdið niðurbroti á liðbrjóski, en einnig geta sömu boðefni haft hagstæð áhrif á beinumsetningu með beinauka sem niðurstöðu. Fjallað verður ítarlega um lífsstíl og beinþynningu. Óhófleg eða regluleg áfengisneysla tengist “metabólíska heilkenninu” og þar með þvagsýrugigt – eða eins og sjúkdómurinn var áður nefndur; “púrtvínstá”. Hægfara megrun ætti að vera hluti meðferðar við slitgigt í hnjám, bakverkjum og þvagsýrugigt. Hinsvegar geta skurðaðgerðir til megrunar, t.d. garnastytting eða hjáveituaðgerðir, sem og hröð megrun valdið truflun á efnaskiptum og vítamínbúskap með þeim afleiðingum að megrunarsjúklingar eiga á hættu að fá beinmeyru og þvagsýrugigtarköst.